झापा । नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बी महिलाहरूको महत्वपूर्ण पर्व हरितालिका तीज आज देशभर श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइँदैछ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने तीज धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, चेली–माइतीको भेटघाट, गीत–संगीत र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको पर्वका रूपमा स्थापित छ। यस वर्ष हरितालिका तीज १४ सेप्टेम्बर अर्थात् आज परेको छ।

तीजको पहिलो दिन दर खाने, दोस्रो दिन व्रत बस्ने तथा त्यसपछि ऋषिपञ्चमीसम्मका धार्मिक विधि पूरा गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा रहँदै आएको छ। परम्परागत रूपमा तीज महिलाहरूको भेटघाट, दुःख–सुख साटासाट गर्ने र गीतमार्फत आफ्ना भावना अभिव्यक्त गर्ने अवसरसमेत मानिन्थ्यो।

शिव–पार्वतीसँग जोडिएको धार्मिक मान्यता:

हरितालिका तीजको धार्मिक कथा माता पार्वती र भगवान् शिवसँग जोडिएको छ। धार्मिक मान्यताअनुसार पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। साथीहरूले उनलाई विवाहको अर्को प्रस्तावबाट जोगाएर वनमा लगेपछि पार्वतीले शिवको आराधना र व्रत गरेको कथाबाट ‘हरितालिका’ नाम रहन गएको विश्वास गरिन्छ। ‘हरित’ अर्थात् हरण गरिएको र ‘आलिका’ अर्थात् साथी भन्ने अर्थबाट हरितालिका शब्द बनेको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ।

विवाहित महिलाले पतिको दीर्घायु, सुख–शान्ति र पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्दै तथा अविवाहित महिलाले योग्य जीवनसाथीको कामनासहित व्रत बस्ने धार्मिक विश्वास छ। शिव–पार्वतीको पूजा, व्रतकथा श्रवण, भजन–कीर्तन तथा नाचगान तीजका प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष हुन्।

चेली–माइती भेटघाटदेखि सामाजिक अभिव्यक्तिसम्म:

परम्परागत नेपाली समाजमा तीज महिलाहरूका लागि माइतीघर जाने, दिदीबहिनी तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र वर्षभरिका सुख–दुःख साट्ने महत्वपूर्ण अवसर थियो। तीजका गीतमा महिलाले पारिवारिक पीडा, सामाजिक विभेद, श्रीमान्–सासूससुरासँगका सम्बन्धदेखि समाजका विकृति र आफ्ना आकांक्षासम्म व्यक्त गर्ने गरेका थिए।

त्यसैले तीज केवल धार्मिक व्रत मात्र नभई नेपाली महिलाको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको माध्यमसमेत बन्दै आएको देखिन्छ।

बदलिँदै तीजको स्वरूप:

समयसँगै तीज मनाउने शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ। पहिले मुख्यतः घर–परिवार र मन्दिर केन्द्रित रहेको तीज अहिले सामूहिक कार्यक्रम, दर खाने कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रस्तुति, नाचगान तथा सामाजिक सञ्जालसम्म विस्तार भएको छ।

महिलासँगै पुरुषको सहभागिता पनि पछिल्ला वर्षमा बढ्दै गएको छ। तीजका कार्यक्रमहरूमा पुरुषले समेत गीत, नृत्य तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागिता जनाउन थालेका छन्। यसले तीजलाई महिलामा मात्र सीमित पर्व नभई व्यापक सामाजिक उत्सवका रूपमा विकास गरिरहेको देखिन्छ।

तर बदलिँदो स्वरूपसँगै तीजको मौलिकता र खर्चिलो प्रवृत्तिबारे बहससमेत सुरु भएको छ। महँगा पहिरन, गरगहना, होटल तथा पार्टी प्यालेसमा हुने दर कार्यक्रम र सामाजिक सञ्जालमा देखाउने प्रतिस्पर्धाले तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष ओझेलमा पर्ने चिन्ता पनि व्यक्त हुन थालेको छ।

नयाँ पुस्तामा तीजको प्रभाव:

नयाँ पुस्ताले तीजलाई परम्परागत धार्मिक पर्वका रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक पहिचान, मनोरञ्जन र सामाजिक अभिव्यक्तिको अवसरका रूपमा लिन थालेको छ। टिकटक, फेसबुक, युट्युब तथा अन्य सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट तीजका गीत, नृत्य र कार्यक्रम व्यापक रूपमा फैलिँदा युवापुस्ताको सहभागिता बढेको छ।

यसले एकातर्फ नेपाली मौलिक संस्कृति नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ भने अर्कोतर्फ तीजलाई अत्यधिक मनोरञ्जन र प्रदर्शनमुखी बनाउने जोखिम पनि बढाएको छ। त्यसैले नयाँ पुस्तालाई तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहास बुझाउँदै आधुनिक पुस्ताको रुचिसँग जोडेर संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

परम्परा जोगाउँदै आधुनिकता स्वीकार्ने चुनौती:

तीजको स्वरूप परिवर्तन हुनु स्वाभाविक भए पनि यसको मूल भावना—आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, चेली–माइतीको आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचान—जोगाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

धार्मिक आस्थाका नाममा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने गरी कठोर व्रत बस्नुभन्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था हेरेर परम्परा पालन गर्नुपर्ने आवाज पनि बढिरहेको छ। यससँगै तीजलाई देखावटी र खर्चिलोभन्दा पारिवारिक भेटघाट, सांस्कृतिक संरक्षण र सामाजिक चेतनाको पर्वका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

यस अर्थमा हरितालिका तीज आज केवल व्रत र पूजाको दिन मात्र होइन, पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्तामा संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने, महिलाको सामाजिक आवाज अभिव्यक्त गर्ने र बदलिँदो नेपाली समाजको चित्र देखाउने पर्व समेत बनेको छ।