प्रकाश उप्रेती

नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, आत्मीयता, विश्वास र सम्बन्धको गहिराइलाई उजागर गर्ने विशेष पर्व हो। धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व बोकेको भाइटीका नेपाली समाजमा पारिवारिक एकता र सद्भावको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। यस पर्वले दाजुभाइको दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि र उत्तम स्वास्थ्यको कामना गर्दै दिदीबहिनीले टीका लगाइदिने परम्परालाई जीवन्त बनाएको छ।

धार्मिक-पौराणिक महत्त्व:

भाइटीकाको सम्बन्ध हिन्दू धर्मको पौराणिक कथा यमराज र यमुनासँग जोडिएको छ। पौराणिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा निमन्त्रणा गरी पूजा, सत्कार तथा टीका लगाएर दीर्घायुको कामना गरेकी थिइन्। यमराजले बहिनीको प्रेम र सम्मानबाट प्रसन्न भई वरदान माग्न आग्रह गरेपछि यमुनाले प्रत्येक वर्ष यस दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भेटघाट तथा टीका लगाउने परम्परा कायम रहोस् भन्ने कामना गरेको विश्वास गरिन्छ। त्यसपछि यमराजले यस दिन टीका लगाउने दाजुभाइको दीर्घायु र सुखसमृद्धिको कामना पूरा हुने वरदान दिएको धार्मिक विश्वास छ।

यसै पौराणिक कथाका आधारमा भाइटीकालाई दाजुभाइको आयु, स्वास्थ्य र सुरक्षाको कामना गर्ने पर्वका रूपमा मनाउने गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन दिदीबहिनीले लगाइदिएको टीकाले दाजुभाइको जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउने मान्यता रहेको छ।

सप्तरङ्गी टीका र पूजाको महत्त्व

भाइटीकाको दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, मखमली तथा सयपत्री फूलको माला पहिर्‍याइदिने र पूजा गर्ने परम्परा छ। सप्तरङ्गी टीकाले जीवनका विविध रङ, खुसी, उमङ्ग, आशा र समृद्धिको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको मानिन्छ। दाजुभाइको निधारमा लगाइने टीकाले उनीहरूको जीवन सधैँ रङ्गीन, सुखमय र सफल रहोस् भन्ने कामना व्यक्त गर्दछ।

मखमली फूलको माला दीर्घायु र स्थायित्वको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले दाजुभाइको जीवन पनि दीर्घ र सुखमय रहोस् भन्ने भावनासँग यसलाई जोडिएको छ। सयपत्री फूलको मालाले जीवनमा उज्यालो, खुसी र सकारात्मकताको सन्देश दिन्छ।

यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको पूजा गर्दा तेलको घेरा र दूबोको घेरा लगाउने, ओखर फुटाउने तथा विभिन्न धार्मिक विधि पूरा गर्ने परम्परा पनि छ। यी विधिहरू दाजुभाइलाई संकट, दुःख र विपत्तिबाट रक्षा गर्ने प्रतीकात्मक विश्वाससँग सम्बन्धित छन्।

दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेमको प्रतीक:

भाइटीका केवल धार्मिक विधिमा सीमित पर्व होइन । यो दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको निःस्वार्थ प्रेम, माया, विश्वास र आत्मीयताको अनुपम अभिव्यक्ति हो। वर्षभरि विभिन्न काम, जिम्मेवारी र परिस्थितिका कारण टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी यस दिन भेटघाट गरी सम्बन्धलाई पुनः ताजा बनाउँछन् ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुख, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्छन् भने दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सुरक्षा, सम्मान, सुख र खुसीका लागि प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छन्। उपहार, दक्षिणा र आशीर्वादको आदानप्रदानले सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ।

विशेषगरी बाल्यकालका सम्झना, पारिवारिक अनुभव र भावनात्मक सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा भाइटीकाको महत्त्व अत्यन्त गहिरो छ। यस दिन दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध केवल रक्तसम्बन्धमा सीमित नरही भावनात्मक सहारा र जीवनभरको आत्मीयतामा रूपान्तरण हुन्छ।

सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व:

भाइटीकाले नेपाली समाजमा पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानलाई संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। नेपाली समाजमा परिवारलाई सामाजिक संरचनाको आधार मानिन्छ। परिवारभित्रको प्रेम, सम्मान र सहयोगले समाजलाई बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ। भाइटीकाले यही मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्ने अवसर प्रदान गर्दछ।

यस पर्वले नयाँ पुस्तालाई नेपाली संस्कृति, परम्परा र धार्मिक मान्यताबारे जानकारी गराउने काम पनि गर्छ। घरपरिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका लगाउने विधि, पूजा गर्ने तरिका र यसको महत्त्वबारे सिक्दै नयाँ पुस्ताले सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिन्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि भाइटीका अझ भावनात्मक पर्व बनेको छ। रोजगारी, अध्ययन र अन्य कारणले परिवारबाट टाढा रहेका नेपालीहरू यस दिन घरपरिवारको सम्झनामा भावुक हुने गर्छन्। कतिपयले भिडियो कलमार्फत टीका लगाउने परम्परा निर्वाह गर्दै पारिवारिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने प्रयास गर्छन्।

दिदीबहिनीको सुरक्षा, सम्मान र  जिम्मेवारी:

भाइटीकाले दिदीबहिनीको प्रेम र दाजुभाइको जिम्मेवारीलाई उजागर गर्छ। यस पर्वको वास्तविक अर्थ दाजुभाइले दिदीबहिनीको सुरक्षा र सम्मान गर्ने तथा दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुख र समृद्धिको कामना गर्ने भावनामा निहित छ।

आजको आधुनिक समाजमा भाइटीकालाई महिला सम्मान, समानता र पारस्परिक सहयोगको सन्देशका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ। दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध अधिकार र कर्तव्यमा आधारित नभई समान सम्मान, प्रेम र सहयोगमा आधारित हुनुपर्छ। दिदीबहिनीको स्वतन्त्रता, निर्णय र आत्मसम्मानको सम्मान गर्नु पनि भाइटीकाको भावनात्मक महत्त्वसँग जोडिएको विषय हो।